gereformeerd leven in nederland

9 juni 2022

De verzoening is het breekpunt

Filed under: Uncategorized — B. de Roos @ 07:00
Tags: , ,

“We hebben een profetische stem nodig. In de media wordt veel geschreeuwd, maar we hebben mensen nodig die namens God spreken”. Dat zegt Bernhard Reitsma. Hij is hoogleraar Kerk in de context van de islam aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. “Als christen kun je jezelf niet volledig verplaatsen in een moslim, denkt Reitsma. Maar je kunt wel een eind komen, liet hij blijken. ‘We hebben een soort ‘tussen’ nodig, zoals de joodse filosoof Martin Buber het noemt. Een plek waar je de ander niet veroordeelt of omschrijft in je eigen termen. Een veilige, heilige plek.’ Om direct toe te voegen: ‘Daar zijn dus geen sociale media. Er is acceptatie van de ander als geschapen naar het beeld van God’. Het is belangrijk je oordeel over de ander op te schorten, vindt Reitsma. ‘Dan houd je niet op christen te zijn, maar je luistert naar het verhaal van de ander. Je stapt in de schoenen van de ander’. Is dat theologisch wel mogelijk, als beide religies de ander op sommige punten stellig afwijzen? Reitsma: ‘Ik heb geen antwoord. Soms is er ook het kwaad: kun je in een ‘tussen’ samen zijn met mensen die jou vervolgen? Het oordeel is aan God – daardoor kan ik verschillen verdragen”[1].

Wordt het tijd voor een zo geheten ‘tussen’?
Dat verhaal werkt vervreemdend. Zeker – wij behoren liefdevol om te gaan met de mensen om ons heen. Ook met moslims. Wij kunnen naar hun verhaal luisteren. Wij kunnen hen met allerlei dingen tot een hand en een voet zijn. Maar verder?
Ik citeer nogmaals: “Is dat theologisch wel mogelijk, als beide religies de ander op sommige punten stellig afwijzen? Reitsma: ‘Ik heb geen antwoord’”.
Dat antwoord is er, naar de overtuiging van schrijver dezes, wel degelijk. Het luidt: moslims en christenen worden het nimmer eens.

In de kern zit het verschil in de verzoening.
De islam kent geen verzoeningsleer. Althans niet in de betekenis die christenen daaraan geven.
“Maar”, zo schreef iemand eens, “de verzoening als gedachte en daad komen we in de Koran en in de voorschriften van de islamitische wet wel degelijk tegen. Wie zijn eden niet nakomt moet daarvoor verzoening doen door voedsel aan behoeftigen te geven (Soera 5:89, vertaling Leemhuis).
Op andere plaatsen is sprake van compensatie en losprijs voor het verzuimen van vasten en de pelgrimage en voor lichtvaardige echtscheiding. In het register op de vertaling van J. H. Kramers staan de vindplaatsen onder zoenprijs en zoening. Aangezien de Koran geen plaatsvervangende zoening kent omdat iedere gelovige persoonlijk verantwoordelijk is voor zijn woorden, daden en nalatigheden tegenover God en naaste betreft de verzoening altijd individuele compensaties”[2].

Wat leert Gods Woord ons?
De apostel Paulus schrijft in 2 Corinthiërs 5: “En Hij is voor allen gestorven, opdat zij die leven, niet meer voor zichzelf zouden leven, maar voor Hem Die voor hen gestorven en opgewekt is. Zo kennen wij vanaf nu niemand naar het vlees; en al hebben wij Christus naar het vlees gekend, dan kennen wij Hem nu zo niet meer. Daarom, als iemand in Christus is, is hij een nieuwe schepping: het oude is voorbijgegaan, zie, alles is nieuw geworden. En dit alles is uit God, Die ons met Zichzelf verzoend heeft door Jezus Christus, en ons de bediening van de verzoening gegeven heeft. God was het namelijk Die in Christus de wereld met Zichzelf verzoende, en aan hen hun overtredingen niet toerekende; en Hij heeft het woord van de verzoening in ons gelegd. Wij zijn dan gezanten namens Christus, alsof God Zelf door ons smeekt. Namens Christus smeken wij: laat u met God verzoenen. Want Hem Die geen zonde gekend heeft, heeft Hij voor ons tot zonde gemaakt, opdat wij zouden worden gerechtigheid van God in Hem”.
Wij zijn met Hem dood geweest. En wij zijn met Hem ook weer tot leven gekomen. Nu zullen wij met en voor Jezus Christus leven.
Dat betekent dat wij niemand meer alleen maar beoordelen op zijn of haar buitenkant. Het uiterlijk doet er niet zoveel meer toe.   
De oude mens is verdwenen. Kijk, er is een nieuwe mens gekomen!
Onze zonden zijn vergeven. En dat mogen en moeten wij rondbazuinen. Evangelieverkondiging – dat is de kerntaak van de kerk. We mogen het aan de grote klok hangen: ‘Wie in Jezus Christus gelooft, krijgt vergeving van zonden!’. De zondeschuld is vereffend. Nu staat er niets meer tussen God en ons: wij worden in genade aangenomen. In het leven van een christen is het elke dag bevrijdingsdag. Wij zijn bevrijd van schuld en straf![3]

Wat denken moslims op dit punt?
Moslims vragen zich bij de voortduur af: weegt Gods barmhartigheid tegen Zijn rechtvaardigheid?
Moslims denken: pas op de oordeelsdag zal blijken of wij voldoende goede dingen gedaan hebben om vergeving van Allah te ontvangen.
Christenen weten: ons goede werk is nooit genoeg om de hemel te verdienen.
God heeft Zijn eigen Zoon opgeofferd om onze zonden te verzoenen. Mensen mogen uit genade in deze genade delen.
Christelijke zekerheid staat dus tegenover islamitische onzekerheid[4].

Professor Christine Schirrmacher, hoogleraar Islamitische studies en Talen van het Midden-Oosten aan de Universiteit in Bonn, zegt: “Christenen en moslims moeten samen leven – niet naast elkaar – in scholen, gemeenschappen en buurten. Laten we een eerlijk gesprek voeren waarbij we de hete aardappelen niet doorschuiven”.
Dat gesprek kan ongetwijfeld heel vriendelijk blijven. En liefdevol bovendien. Maar laten we niet de illusie hebben dat we elkaar kunnen overtuigen.   
Want christelijke zekerheid staat tegenover islamitische onzekerheid. Tot Jezus Christus terugkomt op de wolken[5].

Noten:
[1] Het citaat komt uit: “Ontmoet elkaar op een heilige plek”. In: Nederlands Dagblad, woensdag 1 juni 2022, p. 7.
[2] Dit citaat komt van https://www.trouw.nl/nieuws/verzoening-komt-wel-degelijk-voor-in-islam~b9314791/ ; geraadpleegd op woensdag 1 juni 2022.
[3] 2 Corinthiërs 5:15-21.
[4] In het bovenstaande gebruik ik https://www.gotquestions.org/Nederlands/vijandigheid-Christenen-Moslims.html ; geraadpleegd op woensdag 1 juni 2022.
[5] Het citaat komt uit: “Ontmoet elkaar op een heilige plek”. In: Nederlands Dagblad, woensdag 1 juni 2022, p. 7.

1 maart 2021

Drie-enig God: onvoorstelbaar

Filed under: Uncategorized — B. de Roos @ 07:00
Tags: , , ,

God is onvoorstelbaar.
Letterlijk.
Wij kunnen ons Hem niet voorstellen.
In de Nederlandse Geloofsbelijdenis staat het zo: “…de Heilige Schrift leert ons dat de Vader en de Zoon en de Heilige Geest wel ieder hun eigen zelfstandigheid hebben, onderscheiden door haar eigenschappen, maar toch zo, dat deze drie Personen slechts één God zijn. Het is dus duidelijk dat de Vader niet de Zoon is en dat de Zoon niet de Vader is; dat eveneens de Heilige Geest niet de Vader of de Zoon is”[1]. In Gods Woord “wordt ons duidelijk geleerd dat er drie Personen zijn in één enig goddelijk Wezen. En hoewel deze leer het menselijk verstand ver te boven gaat, geloven wij die nu op grond van het Woord en verwachten wij dat wij de volle kennis en vrucht ervan in de hemel zullen genieten”[2].

Met name het formulier voor de bediening van de Heilige Doop aan de kinderen van de gelovigen besteedt aandacht aan de onderscheiden Personen van de ene God.
Reeds bij de doop wordt het ons verzekerd: wij zijn voor eeuwig verbonden met Vader. Wij worden door Hem geadopteerd. Goede verzorging is gegarandeerd. En als er moeilijkheden in ons leven komen, werkt dat toch mee om ons geschikter te maken voor een verblijf op de nieuwe aarde. Vader is heel genadig!
Het wordt ons bij de doop ingeprent: onze zonden worden vergeven. Wij zijn voor eeuwig verbonden met de Here Jezus Christus. Wij worden één met Hem! Onze zondige aard blijft niet voor eeuwig overheersen. Sterker nog: als alles goed gaat krijgt de zonde gaandeweg minder invloed in het leven. Nee, helemaal schoon worden we hier op aarde nooit. Maar we worden wel voor God rechtvaardig gerekend.
Hoe kan het dat dat de zonde steeds minder invloed in ons leven krijgt? Dat kan omdat we in ons bestaan nimmer meer in ons eentje zijn. De Heilige Geest woont namelijk in ons hart. Nee, hij logeert er niet. Hij woont er permanent. Hij is er altijd bij!
En Hij is voortdurend hard aan het werk. Wat doet Hij? Hij zorgt er voor dat de toewijding aan God steeds meer een deel van ons leven wordt. Door al dat Geestelijk werk worden we klaargemaakt voor een eeuwig leven met de drie-enige God[3].

We kunnen God niet zien. “God is Geest” zegt Jezus in Johannes 4[4]. We hoeven dus ook niet proberen om God te zien te krijgen, want op deze aarde gaat dat niet gebeuren.
Intussen is onze God volop actief. Hij is enorm veelzijdig. Zo veelomvattend dat Hij niet op deze aarde past. En toch buigt Hij zich, genadig als Hij is, naar deze aarde over. Is dat niet wonderlijk? Is dat niet mooi?

Onze God is dus Eén: Vader, Zoon en Geest. Wel onderscheiden, maar niet gescheiden. De ene Persoon is daarom ook niet belangrijker dan de ander. Het is goed om dat scherp voor ogen te hebben. Waarom?
Omdat de waarheid tegenwoordig heel vaak subjectief is. Er komen mooi klinkende termen voorbij, zoals ‘meervoudig spiritueel Bijbellezen’. Jongeren zeggen vandaag de dag gewoon: je moet niet zo stug aan jouw eigen waarheid vasthouden[5].
Het komt er kort samenvattend op neer dat ieder z’n eigen accenten mag leggen.

Bijvoorbeeld als het om Jezus gaat.
Vanuit de islam wordt nog wel eens gezegd: moslims en christenen geloven in dezelfde God. Maar moslims leggen, als het om Jezus gaat, een heel ander accent als de christenen. Wikipedia zegt onomwonden: “Volgens de islam, in overeenstemming met de Koran, is Isa niet de zoon van God -de islam stelt dat Allah ofwel God geen deelgenoten heeft-, werd hij niet gekruisigd en stond hij ook niet op uit de dood”[6].
Elders op het internet lezen we: “Moslims geloven niet dat Jezus was gekruisigd. Ze geloven dat Jezus naar de hemel is verheven en dat God in plaats van Jezus, een van zijn vijanden op Jezus liet lijken en die in plaats van Jezus werd gekruisigd”[7].
Moslims geloven wel in Christus’ terugkomst. Maar betaling voor en verlossing van de zonden is niet aan de orde.
Moslims dienen echt een heel andere god als de christenen!

De evangelischen ontsporen nogal eens waar het om de Heilige Geest gaat.
In de digitale theologische encyclopedie Lucepedia staat geschreven: “Naast de genoemde klassieke pinksterbeweging en de charismatische vernieuwing is er sprake van een grote diversiteit aan nieuwe bewegingen met eveneens veel nadruk de Heilige Geest die worden aangeduid met ‘neocharismatischen’”.
De Gereformeerd-vrijgemaakte predikant C.G. Bos (1909-1988) schrijft in verband met het accent op de Heilige Geest: “In feite zet de Pinksterbeweging Gods tijdklok stil, of zelfs terug. Men onderkent niet dat de Heilige Geest voortgegaan is met zijn werk en dat de bijzondere werkingen plaats gemaakt hebben voor de gewone ambtelijke bedieningen. Achter deze beweging ligt dan ook de miskenning van de waarde van de ambten in de kerk en de ambtelijke bediening van het Woord en van de sacramenten. Duidelijk maakt men daar scheiding tussen Woord en Geest”.
En: “Zonder de waarde van de bijzondere Geestesgaven en -werkingen uit die tijd te ontkennen, heeft Paulus toch sterke nadruk gelegd op de betrekkelijkheid ervan en hun voorbijgaande aard”.
En: “… onder de vruchten van de Geest, die in Galaten 5:22 worden genoemd, vinden we niets van al die dingen, die de Pinksterbeweging als kenmerken van het ware propageert”[8].
Gereformeerden die overstappen naar een evangelische kerk moeten zich goed realiseren wat zij doen!

De drie-enige God is onvoorstelbaar. ‘Ik heb er geen beeld bij’, zeggen we tegenwoordig vaak. Als het om de Vader, de Zoon en de Heilige Geest gaat is dat eigenlijk maar goed ook. Want voordat wij ’t weten wordt Godsdienst beeldendienst.

Noten:
[1] Nederlandse Geloofsbelijdenis, artikel 8.
[2] Nederlandse Geloofsbelijdenis, artikel 9.
[3] Zie: “Formulier voor de bediening van de Heilige Doop aan de kinderen van de gelovigen” – Gereformeerd Kerkboek-1986. – p. 513. 
[4] Johannes 4:24.
[5] Zie hierover bijvoorbeeld http://www.eeninwaarheid.info/index.php?rub=1&item=1986 ; geraadpleegd op maandag 22 februari 2021.
[6] Geciteerd van https://nl.wikipedia.org/wiki/Isa_(profeet) ; geraadpleegd op maandag 22 februari 2021.
[7] Geciteerd van https://www.vraagislam.nl/jezus-de-islam/ ; geraadpleegd op maandag 22 februari 2021.
[8] C.G. Bos, “Geloven en belijden 1 – Toelichting op de Nederlandse Geloofsbelijdenis, artikelen 1-19”. – Groningen: De Vuurbaak bv, 1977. – p. 59.

20 juli 2020

God en Allah zijn niet dezelfde

Filed under: Uncategorized — B. de Roos @ 07:00
Tags: , ,

Een aanhanger van de islam kan men zomaar tegen een christen horen zeggen: ‘Wij aanbidden dezelfde God; want God en Allah zijn dezelfde’. Ergens staat geschreven: “Zowel Jezus -als onderdeel van de drie-eenheid- als de Heilige Geest zijn volgens de islam geschapen wezens zonder enige goddelijkheid. ‘Alle lof komt Allah toe Die Zich geen zoon heeft genomen en Die geen mededinger heeft in Zijn Koninkrijk noch heeft Hij enige helper wegens zwakheid’[1].
God en Allah – zijn zij dezelfde?

Zeker niet.
Onze God past niet in een rijtje van goden. Er is één God. De rest is nep.

De God van hemel en aarde is uniek.
Waarom?
Bijvoorbeeld omdat onze God Drie-enig is.
Paulus schrijft in zijn brief aan de Efeziërs dat hij zich neerbuigt voor “de Vader van onze Heere Jezus Christus”[2]. In Spreuken 8 wordt aangeduid dat Jezus Christus, de Zoon van God, het Woord en de wijsheid is. De Spreukenleraar schrijft bijvoorbeeld:
“Van eeuwigheid af ben Ik gezalfd geweest,
vanaf het begin, vanaf de tijden voordat de aarde er was”[3].
En:
“…toen Hij voor de zee zijn plaats bepaalde,
zodat het water Zijn bevel niet zou overtreden,
toen Hij de fundamenten van de aarde verordende,
was Ik bij Hem, Zijn Lievelingskind,
Ik was dag aan dag Zijn bron van blijdschap”[4].
De Heilige Geest is onze Trooster. Jezus Christus is niet meer op aarde. Maar Zijn Heilige Geest is volop actief. Om met Johannes 15 te spreken: “Maar wanneer de Trooster is gekomen, Die Ik u zenden zal van de Vader, de Geest van de waarheid, Die van de Vader uitgaat, zal Die over Mij getuigen”[5].

Het is, ook in onze tijd, voor belijdende christenen belangrijk die Goddelijke Drie-eenheid goed voor ogen te houden.
Waarom? Antwoord: velen van ons hebben op enigerlei wijze te maken met moslims. En in de islam is, zoals hierboven reeds bleek, de Drie-eenheid onbestaanbaar. Want – zegt men –: Vader, Zoon en Heilige Geest kunnen geen concurrenten van elkaar wezen. Allah heeft geen mededinger, zo stelt men.
In de islam wordt de Drie-eenheid overigens ook ontkend omdat die Triniteit een teken van zwakheid zou zijn. Het kan, zo suggereren moslims bevreemd, toch niet zo zijn dat God meerdere Personen nodig heeft om Zijn werk te kunnen doen? Als die Personen nodig zijn heeft God kennelijk regelmatig momenten van zwakte die opgevangen moeten worden…

Uit een internetencyclopedie leren wij: “In de islam wordt, evenals in het jodendom, het christelijke concept van de Drie-eenheid gezien als strijdig met de ondeelbaarheid van God. Dit punt was de kern van het werk van de dominicaan Ricoldo da Monte di Croce (circa 1243-1320), Confutatio Alcorani, dat door Maarten Luther in 1542 in het Duits vertaald werd. Eerder had de 9e-eeuwse christelijke Abd al-Masih ibn Ishaq al-Kindi ook bestreden dat God in de islam en God in het christendom gelijk waren. In zijn visie was Allah -God- niet de voortzetting van de Bijbelse God, maar van de maangod van de Sabeeërs. Zijn Arabische werk werd in 1142 vertaald in het Latijn en had grote invloed op het middeleeuwse christelijke denken over de islam”.

Maar voorts: “De islamitische theologie leert dat de islam, het jodendom en het christendom in één en dezelfde God geloven (…). Evenals in het jodendom en het christendom wordt hij ook in de islam beschouwd als de schepper van alles. Hij beschikt zowel over levengevende, veranderende als vernietigende eigenschappen. Deze God wordt beschouwd als dezelfde als de God van het jodendom en christendom, omdat moslims de God aanbidden van Adam, Nuh -Noach-, Ibrahim -Abraham-, Musa -Mozes-, Dawud -David- en Isa -Jezus-”[6].
Ach, het klinkt zo mooi: het christendom en de islam zijn ongeveer hetzelfde. En wellicht kan men, als men nog wat doorpraat, ondanks alles die twee godsdiensten op ongedachte wijze laten samensmelten. Maar het moet helder zijn: die samensmelting kan alleen maar als men kenmerkende verschillen tussen God en Allah negeert!

Wat zal, gelet op het bovenstaande, de slotsom der Gereformeerden zijn?

God Drie-enig beleden en ontkend – eeuwenlang reeds is dit een discussiepunt tussen christenen en moslims.
In de Nederlandse Geloofsbelijdenis, die in 1561 geschreven werd en in de Gereformeerde wereld nog altijd nagesproken wordt, is er al op getamboerd dat de Goddelijke Drie-eenheid echt Eén is. Er is wel onderscheid tussen Vader, Zoon en Geest. “Uit dit onderscheid volgt echter niet dat God in drieën gedeeld is. Want de Heilige Schrift leert ons dat de Vader en de Zoon en de Heilige Geest wel ieder hun eigen zelfstandigheid hebben, onderscheiden door haar eigenschappen, maar toch zo, dat deze drie Personen slechts één God zijn. Het is dus duidelijk dat de Vader niet de Zoon is en dat de Zoon niet de Vader is; dat eveneens de Heilige Geest niet de Vader of de Zoon is. Toch zijn deze Personen, aldus onderscheiden, niet gedeeld of onderling vermengd. Want de Vader heeft ons vlees en bloed niet aangenomen en ook de Heilige Geest niet, maar alleen de Zoon. De Vader is nooit zonder de Zoon en nooit zonder zijn Heilige Geest geweest, want Zij zijn alle drie even eeuwig in eenzelfde wezen. Er is geen eerste of laatste, want Zij zijn alle drie één in waarheid, in macht, in goedheid en barmhartigheid”[7].
De kerk van 2020 moet het maar blijven vasthouden:
* God is onze Vader: zorgzaam leidt Hij ons naar de toekomst met Hem.
* Jezus, de mens geworden Zoon van God, is onze Redder en Zaligmaker: we worden bevrijd van zonde; de Heiland verklaart ons rechtvaardig en hemel-waardig.
* Gods Heilige Geest drukt het ons voortdurend op het hart: dat Evangelie van redding en verlossing is waar; en het is ook voor u!
Onze God geeft ons overal en op alle fronten voortdurende verzorging, vreugdevolle bevrijding en een grootse garantie van eeuwig leven.
Kortom – onze God is sterk, universeel en veelzijdig. Zijn almacht is allesomvattend!

Gods almacht wordt luidkeels in de psalmen bezongen.
In Psalm 29 bijvoorbeeld:
“Hij is Koning voor altijd,
ja, Hij heerst in eeuwigheid.
Want de HERE is almachtig
maakt zijn volk zijn gunst deelachtig”[8].
En in Psalm 74:
“Uw almacht deed ontspringen beek en bron
en sterke stromen deed U toch verdrogen.
Ook dag en nacht bestaan door uw vermogen,
U schiep de hemellichten en de zon”[9].
En in Psalm 136:
“Die aan alles wat er leeft
door zijn almacht voedsel geeft,
want zijn goedertierenheid
zal bestaan in eeuwigheid”[10].
En in Psalm 145:
“Van dag tot dag zal ik U eer bewijzen.
De HEER is groot en Hij is zeer te prijzen.
Zijn grootheid gaat het scherpst verstand te boven.
Laat elk geslacht zijn werk en almacht loven”[11].

Zijn God en Allah dezelfde?
Wie die vraag bevestigend beantwoordt, huppelt wel heel snel over grote verschillen heen!

Noten:
[1] Geciteerd van https://www.vraagislam.nl/wat-zijn-de-verschillen-met-het-christendom/ ; geraadpleegd op dinsdag 14 juli 2020. De laatste zin van het citaat komt uit de Koran, Soera 17 vers 111.
[2] Efeziërs 3:14.
[3] Spreuken 8:23.
[4] Spreuken 8:29 en 30.
[5] Johannes 15:26.
[6] Geciteerd van https://nl.wikipedia.org/wiki/God_(islam) ; geraadpleegd op dinsdag 14 juli 2020.
[7] Nederlandse Geloofsbelijdenis, artikel 8.
[8] Dit zijn woorden uit Psalm 29:5; Gereformeerd Kerkboek-1986.
[9] Psalm 74:10; Gereformeerd Kerkboek-1986.
[10] Psalm 136:20; Gereformeerd Kerkboek-1986.
[11] Dit zijn woorden uit Psalm 145:1; Gereformeerd Kerkboek-1986.

16 juli 2020

Dit is nog maar het begin!

Filed under: Uncategorized — B. de Roos @ 07:00
Tags: , , , ,

“Zo zijn de hemel en de aarde voltooid, en heel hun legermacht”. Dat is de inzet van Genesis 2[1].

Zo zegt God dat dus tegen ons. Zijn proclamatie is: Ik heb de aarde gemaakt; Mijn scheppingswerk is klaar. Laten wij erop letten: Hij heeft de aarde voltooid; de schepping is helemaal af. Als God met Zijn scheppingswerk gereed is, worden onmiddellijk gedachten over eventuele evolutieprocessen afgewezen!
Vanaf het begin geeft God ook veiligheid en stabiliteit. Hij is er zelf permanent bij. En Hij heeft talloze dienaren in Zijn dienst.   
Wat is de boodschap van Genesis 1 en 2?
Een exegeet noteert onder meer het volgende.
“De betekenis van het eerste hoofdstuk van de Bijbel is bijzonder groot. Hier blijkt dat God de hemel en de aarde tot aanzijn roept. Ze zijn van Hem onderscheiden (…). Hij vormt in opeenvolgende fasen de wereld, waarbij latere scheppingsdaden de eerdere veronderstellen. Zo gaat het licht van de zon vooraf aan de planten, en de planten dienen dieren tot voedsel. Er is een bijzondere orde in de schepping, waardoor de aarde leefbaar wordt voor flora, fauna en mensheid.
Het opeenvolgende handelen van God doet ook de tijd ontstaan: de afwisseling in dagen en het ontstaan van de week, uitlopend op de sabbat.
De mens is het hoogtepunt van de schepping. Daarbij klinken speciale woorden, en de mens lijkt enigszins op zijn Schepper. Hij mag en moet Gods gezag op aarde uitoefenen (…).
Hier ligt ook de oorsprong van het huwelijk en van de voortplanting. De mens is niet toevallig op aarde, maar is door God gewild en hij ontvangt ook een doel om voor te leven”[2].
Het is dat doel waaraan mensen moeten beantwoorden.
Zo behoren wij op deze aarde in dienst te staan van onze God. Gods almacht moet geloofd en bewonderd worden!

Nu zijn er in de wereld nog wel meer scheppingsverhalen.

In de Islam bijvoorbeeld.
Ergens staat geschreven: “In het Bijbelboek Genesis wordt benadrukt dat de schepping na zes dagen voltooid is, volmaakt. Volgens de Koran schept Allah, ook na die zes wonderbaarlijke dagen, telkens opnieuw. In tweede instantie in elke nieuwe lente, bij elke nieuwe geboorte. Ten slotte doet Hij, bij een derde schepping, mensen na de dood opstaan.
In de Bijbel staat de schepping aan het begin, in het boek Genesis. In de Koran vindt men in verschillende soera’s -hoofdstukken- verwijzingen naar het continue scheppingsproces”[3].
In de Koran staat het zo: “Voorwaar, jullie Heer is Allah, Degene die de hemelen en de aarde in zes dagen -perioden- heeft geschapen. Vervolgens zetelde Hij zich op de Troon. Hij doet de nacht de dag bedekken, die hem haastig najaagt; en de zon, de maan en de sterren zijn aan Zijn bevel onderworpen. Weet, dat scheppen en bevelen aan Hem is voorbehouden. Gezegend zij Allah, de Heer der werelden”[4].
Ziet u hoe God en Allah daar diametraal tegenover elkaar staan?

In het Hindoeïsme bestaat ook een scheppingsverhaal..
Hieronder een stukje daaruit.
“In het begin waren er alleen de Oerwateren. Deze zeeën waren uitgestrekt, diep en donker. Het enige wat er bestond, was Niet Bestaande.
Na verloop van tijd ontstond er een gouden ei in het water. Negen maanden lang dreef het ei over de wateren.
Na negen maanden barstte het ei open en Prajapati verscheen. Prajapati was man noch vrouw, maar een machtige combinatie van beide. Hij rustte bijna een jaar lang uit op de gouden eierschaal. In die tijd sprak en verroerde hij zich niet.
Na een jaar verbrak hij de stilte. Het eerste woord dat hij sprak – het Woord – werd de aarde.
Het volgende Woord dat hij uitbracht werd de hemel en die deelde hij op in jaargetijden.
Prajapati kon alles zien; vanaf het moment dat het leven begon, tot zijn eigen dood die duizend jaar later zou volgen. Toch voelde Prajapati zich eenzaam en hij verlangde naar een partner in deze enorme leegte.
Hij deelde zichzelf in tweeën en er ontstond een man en een vrouw. Samen schiepen ze de eerste goden, de elementen en de mensheid. Zo ontstond ook de tijd en Prajapati werd de belichaming hiervan.
De eerste godheid die geboren werd was Agni, de God van het Vuur. Toen er eenmaal vuur was, ontstond ook het licht. Prajapati scheidde het licht in dag en nacht.
Er werden andere goden geboren, onder wie de duivelse Ashuras en de prachtige Dageraad. Prajapati verzekerde zich ervan dat goed en kwaad van elkaar gescheiden waren en hij verborg zijn duivelse nakomelingen diep in de aarde”[5].

De duivel wil het grote werk van de hemelse Heer afbreken. En ja, het is logisch dat hij bij de schepping begint. Als hij daar begint stort, zo lijkt hij te menen, heel de Goddelijke creatie in elkaar!  

Overigens heeft het boeddhisme in het geheel geen scheppingsverhaal.
Het heelal is, zo menen de boeddhisten, één enorme cyclus. Men spreekt aldaar wel van Samsara. Dat betekent: ‘het wiel van het worden’. Het boeddhisme is trouwens geen echte godsdienst in de strikte zin van het woord: boeddhisten geloven niet in een God, en ook niet in het bestaan van een ziel[6].

Welnu – in de kerk vertrouwen wij eenvoudigweg op de Schepper van hemel en aarde. Hij heeft alle macht, in hemel en op aarde. Ook vandaag. Hij brengt ons naar Zijn toekomst toe. Onze God gaat niet alleen Zijn glorie vieren. Dat is te klein. Dat is te gering. Hij verklaart al Zijn kinderen rechtvaardig, door het bloed van Zijn Zoon.En uiteindelijk zal Hij samen met heel Zijn kinderschaar uit alle tijden en alle plaatsen gloriëren.
Die exegeet van hierboven schrijft naar aanleiding van Genesis 1 en 2 ook nog: “De resultaten van Gods schepping zijn ‘goed’ en de eindevaluatie is zelfs ‘zeer goed’ (…). Hiermee wordt niet slechts functionaliteit aangeduid, maar ook de overeenstemming met Gods bedoeling en normering. Nu is alles nog goed, maar Genesis 3 maakt duidelijk dat dit niet zo blijft. Toch zal God daarna in zijn heilsgeschiedenis weer toewerken naar herstel van de oude situatie. De nieuwe hemel en de nieuwe aarde vertonen weer de oude heerlijkheid en gaan die zelfs te boven (…). De Schepper doet dit door de heilbrengende Messias”.
Onze Heiland, de Here Jezus, heeft een toekomst gecreëerd die nu nog onvoorstelbaar is. Maar het is zeker: alle uitverkorenen komen bij elkaar. Zo staat namelijk in Mattheüs 24: “En Hij zal Zijn engelen uitzenden onder luid bazuingeschal, en zij zullen Zijn uitverkorenen bijeenbrengen uit de vier windstreken, van het ene uiterste van de hemelen tot het andere uiterste ervan”[7].

De hemel en de aarde zijn voltooid, en heel hun legermacht.
Maar al die macht haalt het niet bij de heerlijkheid die wij nog gaan zien.
Met dat geloof kunnen wij de glorieuze toekomst in. En laat het ons gezegd zijn: aan die magnifieke glorie komt nimmermeer een einde!

Noten:
[1] Genesis 2:1.
[2] Geciteerd van de onlineversie van de Studiebijbel; commentaar bij Genesis 1 en 2 (‘Boodschap’).
[3] Geciteerd van https://www.bijbelhoek.nl/bijbel-en-koran/1-het-scheppingsverhaal ; geraadpleegd op maandag 13 juli 2020.
[4] Koran – Soera 7 vers 54.
[5] Geciteerd van http://mythicjourneys.org/bigmyth/download/HINDU_CREATION_dutch.doc  ; geraadpleegd op maandag 13 juli 2020.
[6] Geciteerd van https://www.ikhebeenvraag.be/vraag/8850/kent-het-boedhisme-een-scheppingsverhaal-zoals-in-bv.-katholieke-godsdiensten ; geraadpleegd op maandag 13 juli 2020.
[7] Mattheüs 24:31.

26 februari 2020

Kloof tussen moslims en Gereformeerden

Filed under: Uncategorized — B. de Roos @ 07:00
Tags: , ,

Worden moskeeën met giften beïnvloed vanuit Koeweit en Saoedi-Arabië? Dat zou een onderzoekscommissie van de Tweede Kamer wel eens willen weten. In het verlengde daarvan liggen daar de vragen: staan moslims met hun rug naar de Nederlandse samenleving? en: ondermijnen sommige imams de rechtsstaat?

De onderzoekscommissie van het parlement sprak onder meer “met prof. dr. Truus Pels van het Verwey-Jonker Instituut dat op verzoek van de gemeente Utrecht in 2016 en 2019 onderzoek naar Al Fitrah deed. De eerste studie, observerend van aard, resulteerde in plussen en minnen. De pedagogisch-didactische begeleiding van de (vrijwillige) leerkrachten is gedegen, maar inhoudelijk is de lesstof zeer dogmatisch. De ruimte voor kritische reflectie en eigen meningsvorming is beperkt. ‘De leerkracht, en uiteindelijk Allah, hebben het laatste woord’, concludeert het instituut.
Alarmerend was het rapport uit 2019. Het Verwey-Jonker sprak daarvoor met 50 buitenstaanders uit de kring rond de school: oud-leerlingen, ouders van oud-leerlingen, directeuren van Utrechtse scholen die onderwijs bieden aan kinderen uit de Al-Fitrah-gemeenschap en vertegenwoordigers van het Utrechtse welzijnswerk.
Al-Fitrah biedt geborgenheid, is één van de conclusies, maar die is vergelijkbaar met die van een sekte”[1].
Alle reden voor nader onderzoek dus!

Welnu, het verhoor van Suhayb Salam – imam van de alFitrah-moskee te Utrecht – liep woensdag 19 februari jl. op ruzie uit.
De imam noemde het verhoor zelfs een poppenkast.

Zaken als de bovenstaande voelen niet goed.
De minachting van de Utrechtse imam voor Nederlandse parlementariërs druipt er af. De impliciete boodschap van de imam lijkt te zijn: wij kunnen onze eigen boontjes doppen en wij hinderen niemand; bemoei je niet met ons!
Nu zijn niet alle moslims gelijk. En zij denken ook niet allemaal gelijk.
Maar hoe groot is het aantal fundamentalisten onder de moslims? Hoe verdraagzaam zijn die fundamentalisten tegenover christenen en joden? Niemand die dat precies weet. Men begrijpt: het antwoord op dergelijke vragen is belangrijk voor de samenleving. Immers – ons aller veiligheid is van het grootste belang.
Er wordt gezegd dat dat er nu méér islamitisch geweld is dan honderd jaar geleden. Er wordt bovendien gezegd dat de afstand tussen jihadisten en ‘mainstream islam’ nu kleiner is dan honderd jaar geleden. ChristenUnie-voorman Segers praatte eens met een imam uit Delft: “Ik vroeg hem: heeft een moslim in jouw ideale staat het recht om van zijn geloof af te vallen? Ja of nee. Hij draaide eromheen, maar na doorvragen, kwam dan toch het antwoord: ‘Nee, die moet dood’”[2].
Dat alles is niet bepaald rustgevend.
En eerlijk is eerlijk: de minachting van de Utrechtse imam Suhayb Salam maakt het beeld er niet mooier op.

Wat kan hierop het antwoord der Gereformeerden wezen?
Dat zal hieronder blijken.

Wij beginnen bij Fikret Böcek. Hij is ex-moslim en predikant in Turkije. De man werd enkele jaren geleden geïnterviewd door het Reformatorisch Dagblad.
Citaat: “‘In de islam gelooft men niet dat Jezus aan het kruis gestorven is. Men beweert dat het er de schíjn van had dat dit gebeurde. Ik ontdekte dat het historisch gewoon klopte: Jezus was werkelijk door de Romeinen gekruisigd. Ik verloor het respect voor de Koran en de islam. Jezus stierf aan het kruis voor onze zonden, zo vernam ik, iets wat de islam ook niet kent. Toen de Amerikanen mij zeiden dat ik een zondaar was, had ik dit nooit eerder gehoord. De mens wordt volgens de islam puur geboren. Hij begint pas te zondigen als tiener, als hij verantwoordelijk is voor zijn daden’.
De zonde komt bovendien nooit van binnenuit, maar altijd van buitenaf. ‘Vandaar dat je naar Mekka moet gaan en vijf keer per dag moet bidden om weer rein te worden van de zonden’”[3].
In het bovenstaande wordt duidelijk waar de scheidingslijn tussen Gereformeerden en moslims loopt.
Gereformeerden zeggen: de mens is van nature zondig; maar er is genade.
Moslims zeggen: een mens wordt puur geboren en wordt bedorven naarmate hij ouder wordt; ijver voor de islamitische wetten kan hem redden.

De houding van imam Suhayb Salam spreekt, wat schrijver dezes betreft, boekdelen. Zijn idee lijkt te zijn:
* Nederlanders snappen moslims niet, en het is onbegonnen werk om onze levensovertuiging uit te leggen
* laat die Nederlanders maar, ze weten toch niet beter
* wij doen ons best om in de hemel te komen; uiteindelijk zijn wij beter af dan die goddeloze Nederlanders. Fikret Böcek zegt: “De islam is een religie van werken, van regels en voorschriften”.

De Utrechtse imam laat ongewild de antithese tussen kerk en wereld zien. De scheidslijn wordt getrokken!
De moslim stelt: er moet gewerkt worden.
De Gereformeerde mens zegt: er moet geloofd worden. En er moet geprezen worden.

Zie voor dat laatste bijvoorbeeld 1 Petrus 1: “Geprezen zij de God en Vader van onze Heere ​Jezus​ ​Christus, Die ons, overeenkomstig Zijn grote ​barmhartigheid, opnieuw geboren deed worden tot een levende hoop, door de opstanding van ​Jezus​ ​Christus​ uit de doden”[4].
Er is sprake van een “onvergankelijke, onbevlekte en onverwelkbare ​erfenis, die in de hemelen bewaard wordt”[5]. Die erfenis is er al. Die erfenis ligt al in de hemel. Die erfenis is niet aan slijtage onderhevig. Die erfenis wordt bewaard; er is niemand die ‘m ons af kan nemen. Dat geeft zekerheid. Dat betekent tevens dat Gereformeerden zich in onze samenleving niet zo nodig hoeven te bewijzen. Zij hoeven zich niet zo nodig te manifesteren. Zij bezitten hun schat in de hemel reeds. Wat kan hen verder nog gebeuren?
Het antwoord op die vraag is eenvoudig: niets. Want in 1 Petrus 1 staat ook nog: “U wordt immers door de kracht van God bewaakt door het geloof tot de zaligheid, die gereedligt om geopenbaard te worden in de laatste tijd”[6].
Gereformeerden hebben altijd hun persoonlijke Lijfwacht bij zich!
Gereformeerden wandelen rustig met Hem naar de toekomst toe. Dat is een toekomst vol gegarandeerde vrede en volkomen geluk!

Wat zullen wij verder van deze dingen zeggen?
Eén ding nog slechts – gelet op het bovenstaande zou het wel eens kunnen zijn dat Suhayb Salam, de imam uit Utrecht, meer van zichzelf heeft laten zien dan hij wilde!

Noten:
[1] Geciteerd van https://www.rd.nl/gewiekste-imam-ontregelt-commissie-poppenkast-1.1633550 ; geraadpleegd op donderdag 20 februari 2020.
[2] Geciteerd van https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/ruud-koopmans-en-gert-jan-segers-in-gesprek-over-islamitisch-fundamentalisme-jij-legt-de-grens-ergens-anders-dan-ik~bc60eec9/ ; geraadpleegd op donderdag 20 februari 2020.
[3] Geciteerd van https://www.rd.nl/kerk-religie/islam-kent-alleen-wet-geen-genade-1.550574 ; geraadpleegd op donderdag 20 februari 2020. De publicatie van het interview is gedateerd op donderdag 9 juni 2016.
[4] 1 Petrus 1:3.
[5] 1 Petrus 1:4.
[6] 1 Petrus 1:5.

25 februari 2020

Syncretisme

Filed under: Uncategorized — B. de Roos @ 07:00
Tags: , , , , , ,

De term ‘religieus syncretisme’ is geen uitdrukking voor de koffietafel.
Niettemin is syncretisme nog altijd aan de orde van de dag.

Syncretisme – wat is dat?
Een internetencyclopedie leert ons: “Syncretisme is in de godsdienstwetenschappen het naar elkaar toegroeien van religies, een poging om uiteenliggende of tegengestelde geloven en religies met elkaar te combineren. Een equivalent woord kan fusie of hybridisatie zijn (…) Het woord syncretisme komt via het Latijnse syncretismus uit het Griekse synkretismos hetgeen betekent dat twee partijen een verdrag sluiten tegen een derde partij. De term is voor het eerst gebruikt door Plutarchus, om het eenheidsfront van de Kretenzers aan te duiden, die onderling verdeeld waren, maar zich aaneensloten om zich samen tegen vreemdelingen te kunnen verweren. Het woord raakte in deze betekenis in onbruik, totdat Erasmus het gebruikte in zijn Adagia, gepubliceerd in 1518. Erasmus verwees daarbij expliciet naar Plutarchus”[1].

Syncretisme is nog altijd aan de orde van de dag, werd hierboven geschreven.
Daarmee wil gezegd zijn dat dat feitelijk weinig nieuws is.
Het komt al in de Bijbel voor.
Bijvoorbeeld in de geschiedenis van het gouden kalf, in Exodus 32. De Israëlieten zeggen daar: “Dit zijn uw ​goden, Israël, die u uit het land ​Egypte​ geleid hebben”[2].
En in 1 Koningen 11, in de tijd van Salomo: “Salomo​ ging achter ​Astarte​ aan, de god van de Sidoniërs, en achter ​Milkom, de afschuwelijke afgod van de ​Ammonieten. Zo deed ​Salomo​ wat slecht was in de ogen van de HEERE: hij volhardde er niet in de HEERE na te volgen, zoals zijn vader ​David. Toen bouwde ​Salomo​ een offerhoogte voor Kamos, de afschuwelijke afgod van de ​Moabieten, op de berg die voor ​Jeruzalem​ ligt, en voor Moloch, de afschuwelijke afgod van de ​Ammonieten”[3].
En in 1 Koningen 12. Wij zijn daar bij Jerobeam en het tienstammenrijk Israël. Citaat: “Daarom pleegde de ​koning​ overleg en maakte twee gouden kalveren. Hij zei tegen het volk: Het is te veel voor u om op te trekken naar ​Jeruzalem. Zie uw ​goden, Israël, die u uit het land ​Egypte​ hebben doen optrekken. En hij plaatste het ene in Bethel, en het andere zette hij in Dan. Dit werd aanleiding tot ​zonde, want het volk liep vóór het ene uit, tot aan Dan toe”[4].
Syncretisme is, om zo te zeggen, eigen aan zondige mensen.

Syncretisme – waar zien wij dat in de praktijk?

Bijvoorbeeld in de gnostiek
Daarover schrijft iemand: “De gnostiek is een vroegchristelijke stroming uit de eerste eeuwen van onze jaartelling. Kernthema van de gnostiek is dat de mens vergeten is wie hij in werkelijkheid is. Jezus is in de gnostische teksten een boodschapper die de mens oproept zichzelf te herinneren: “Sta op en herinner jezelf”.
Gnosis is het Griekse woord voor kennis, en betekent hier kennis van je ware zelf. Omdat je als mens met je ware zelf deel bent van de ware werkelijkheid, is kennis van je ware zelf tegelijkertijd ook kennis is van de ware werkelijkheid. Gnosis als zelfkennis is kennis van ‘het Al’. Wie zichzelf kent, kent het Al”[5].

Bijvoorbeeld bij de jezidi’s
Iemand noteert over hen: “De jezidi’s hebben (…) een eigen religie: het jezidisme. De religie wordt gezien als een van de oudste ter wereld, ruim tweeduizend jaar ouder dan het christendom. In de loop der tijd heeft het geloof tevens aspecten overgenomen van het christendom, jodendom en de islam.
Het jezidisme is door de jaren heen altijd mondeling overgeleverd. Dat heeft tot gevolg dat niet alle gelovigen de begrippen en waarden van de religie op dezelfde manier interpreteren.
Naast dat jezidi’s de Koran en de Bijbel lezen, hebben zij ook twee belangrijke boeken: de Kitabe Cilve (Het Boek van Inspiratie) en de Meshef Resh (Het Zwarte Boek).
De belangrijkste god voor de jezidi’s is Yezdan, de schepper van de wereld. Daarnaast is de Pauwenengel – genaamd Taus Melek – voor hen van groot belang. Taus Melek is de belangrijkste van zeven engelen die god vertegenwoordigen. Doordat de Pauwenengel ook Shaytan wordt genoemd – Arabisch voor ‘duivel’ – worden jezidi’s in sommige gevallen door moslims beschouwd als duivelaanbidders. Dat terwijl de duivel helemaal geen rol speelt in het jezidisme, want jezidi’s geloven in reïncarnatie”[6].

Bijvoorbeeld bij de alevieten
Men schrijft:
“Alevitisme is een ondogmatische vorm van het islamitische geloof. Alevieten onderscheiden zich van de dominante islamitische stromingen – soennitische en sjiitische islam – door hun (religieus-)humanistische levensopvatting. Het gaat om een synthese van Oosterse culturele gebruiken, gewoonten, rituelen en de islamitische traditie”.
En:
“De mens is in het alevitisme verantwoordelijk voor zichzelf. De mens moet zelf tot de erkenning van God en de natuur komen. Om die reden, kan niemand vanwege bijvoorbeeld zijn atheïsme veroordeeld en gestraft worden. Iedereen is vrij zijn geloof te beleven zoals hij of zij verkiest. Er zijn geen verplichte gebeden en geen vaste regels. Dit betekent ook dat er veel variatie mogelijk is – en voorkomt – binnen het alevitisme”[7].

Bijvoorbeeld in het soefisme
Citaat: “Als mystieke stroming in de islam ontwikkelde het soefisme zich in de vroege Middeleeuwen, in de zevende en achtste eeuw, uit de sjiitische stroming binnen de islam. Vooral vanaf de tiende eeuw maakte het soefisme een bloei door. Het ontstond door een mix aan invloeden: diverse teksten uit de Koran spelen in deze stroming een rol, maar ook zijn er invloeden van het hellenisme -de Grieks-antieke cultuur, met name het neoplatonisme-, filosofische invloeden en invloeden van uit het christendom -met name het kloosterwezen-”[8].

Bijvoorbeeld in de new age
Dat is een breed scala van nieuwe religies, alternatieve therapieën en alternatieve leefwijzen die vanaf de jaren ’70 van de twintigste eeuw gaandeweg populairder werd[9].

Bijvoorbeeld in de vrijmetselarij
Citaat: “De Franse term ‘broeder-bouwers’ doet het meeste recht aan de doelstellingen van de vrijmetselaars. Doel is het streven naar geestelijke en morele verheffing, onderlinge waardering en wederzijdse hulp. De leden denken vrij na over allerlei onderwerpen -zoals religie of filosofie-, spreken elkaar aan als broeders en/of zusters en komen regionaal bijeen in zogeheten vrijmetselaarsloges. Iedereen heeft recht op een vrije meningsuiting en anderen dogma’s opleggen is dan ook ‘not done’”[10].

Het is in deze tijd belangrijk om te weten wat syncretisme is.
Wat meer is: Gereformeerden moeten beseffen dat de aanleg voor syncretisme ook in hen zit. Syncretisme doet zich overal ter wereld aan hen voor. Syncretisme is onbekend, doch niettemin zeer opdringerig.
Wilt u een voorbeeld?
Welnu – in 2002 schreef een Hongaarse predikant al: “Momenteel verhult het rooms-katholicisme zijn ware bedoelingen onder het motto ‘oecumene’, om zo te proberen de kerken van de Reformatie in haar schoot terug te krijgen”[11]. Anno 2020 flirten mensen die zich Gereformeerd noemen soms maar wát graag met Rooms-katholieken[12]!

Wat staat ons te doen?
Wij moeten ons oefenen in de Paulinische houding. De houding die hij in 1 Corinthiërs 2 beschrijft: “En ik, broeders, toen ik bij u kwam, ben niet gekomen om u met voortreffelijkheid van woorden of van wijsheid het getuigenis van God te verkondigen, want ik had mij voorgenomen niets anders onder u te weten dan ​Jezus​ ​Christus, en Die gekruisigd. En ik was bij u in zwakheid, met vrees en veel beven. En mijn spreken en mijn prediking bestonden niet in overtuigende woorden van menselijke wijsheid, maar in het betonen van geest en kracht, opdat uw geloof niet zou bestaan in wijsheid van mensen, maar in kracht van God”[13].
Die houding lijkt misschien wat naïef. Wat stijfjes wellicht ook. Maar het is de enige houding die werkelijk recht doet aan de kracht van God!

Noten:
[1] Geciteerd van https://nl.wikipedia.org/wiki/Syncretisme_(religie) ; geraadpleegd op woensdag https://nl.wikipedia.org/wiki/Syncretisme_(religie).
[2] Exodus 32:4 b.
[3] 1 Koningen 11:5, 6 en 7.
[4] 1 Koningen 12:28, 29 en 30.
[5] Geciteerd van https://www.gnostiek.nl/gnostiek/ ; geraadpleegd op woensdag 19 februari 2020.
[6] Geciteerd van http://www.queester.nl/wp/productie/explainer/vijf-dingen-die-je-moet-weten-over-jezidis/ ; geraadpleegd op woensdag 19 februari 2020.
[7] Geciteerd van https://humanistischecanon.nl/venster/islam-en-humanisme/alevieten/ ; geraadpleegd op woensdag 19 februari 2020.
[8] Geciteerd van https://historiek.net/soefisme-betekenis-islam-stroming/81840/ ; geraadpleegd op woensdag 19 februari 2020.
[9] Zie hierover bijvoorbeeld https://nl.wikipedia.org/wiki/New_age_(beweging) ; geraadpleegd op woensdag 19 februari 2020.
[10] Geciteerd van https://historiek.net/vrijmetselarij-maconnerie-vrijmetselaars/79720/ ; geraadpleegd op woensdag 19 februari 2020.
[11] De predikant in kwestie is Sipos Ete Almos, “Broederliefde of syncretisme”. In: Reformatorisch Dagblad – katern Kerkplein – donderdag 7 februari 2002, p. 17.
[12] Een dergelijke ontwikkeling kunnen wij bijvoorbeeld bij het Nederlands Dagblad zien.
[13] 1 Corinthiërs 2:1-5.

Volgende pagina »

Blog op WordPress.com.